Setan Kepengen Tobat
https://youtu.be/0I8rQSgCxnw?si=LoLnaqp6zObStTIj
Gus Baha: Nabi Musa matur Pangeran, "Gusti, piye-piye setan iku makhluke Jenengan, Gusti. Niki pun kepengin tobat, kedah Jenengan kei hak tobat. Piye-piye setan iku makhluke Jenengan." Akhire Allah ngendikane, "Yo Musa, tak kei hak tobat tapi ono syarate sitok. Kon sujud ning kuburane Nabi Adam." Mesti muk tok, san. "Mun Gusti, iku tok?" Entengan kan sakjane? Kandani setan, piye? "Ya Nabi Allah Musa, yo Allah ngekei tobatku!" Suweneng setan. "Syarate sitok, kowe kon sujud ning kuburane Nabi Adam."
Gus Baha: Woh, nemtap setan! "A-asjudu lahu mayyitan waqad laa asjudu lahu hayyan?" Piye to? Zaman urip aku moh sujud, malah wis mati kon sujud! Musa ngawur! Dasar setan! "A-asjudu lahu mayyitan waqad laa asjudu lahu hayyan?" Piye? Wis matek kon sujud, zaman urip ya ora gelem kok malah kon sujud! Wis opo matek? Gak, gak, nek iku gak, gak, gak, gak nompo syarate! Nabi Musa, wis dasar opo? Setan, setan! Wis yakin dawuh Pangeran luwih bener, Inna kaidasy-syaiṭāni kāna ḍa'īfā. Dadi rekayasane setan itu sangat-sangat lemah. Ora terima lemah, tapi sangat-sangat lemah.
Gus Baha: Mahasiswa pacaran mek non-Muslim, gak karuan doso. Wong pacaran iku doso, piye? Kersane Pangeran saking rahmane, nelalah iku malah iso ngislamno pacare. Bareng rabi, ngelahirno generasi Muslim, terputus generasi kafir mbah-mbahe. Mergo saiki duwe anak wis Islam, putune Islam. Tuwek, tambah tuo ngilingi dosane pacaran, terus parek masjid amen istighfar wae. Bar, setan ceritane tuntas! Piye, cerita ngono akeh to ora? Lho, ojo kur... ora ngalalo pacaran lho! Cerita kok ngalalo, ya ora, senengane kowe dadi Khawarij mbok simpulno. Ora ngalalo pacaran, cerita kejadian niku banyak. Ndak banyak? Banyak.
Gus Baha: Saiki wong moro Bali utao moro NTT. Nak cara teori fikih, orang hidup di Wonokromo kan daerahnya orang saleh, pergi ke Papua mayoritas kafir. Cara hukum fikih itu haram, karena pergi dari daerah baik ke daerah yang tidak baik. Yang namanya hijrah itu kan meninggalkan daerah buruk ke daerah baik, ini kebalikan, orang dari daerah baik tempat buruk ke daerah yang buruk. Tapi barokahe wong kedonyan, Wong Medan kedonyan gawe warung padang ning Bali, ning nggone Papua. Wong Surabayo kedonyan kolakan beras k Surabaya digowo Papua. Termasuk pernah bulik bojo kulo niku bulik misan, wonten Papua sukses. Ada Alfamart macam-macam mriko niku, nak kulakan teng Surabaya entek rongatus juta. Nger... tak takoki, "Ning kono opo?" "Ya wis, pokoke dagang." Suwe-suwe duwe karyawan wong Papua, suwe-suwe ngislamno wong Papua. Ya faktore kedonyan, tapi iso ngislamno wong nopo? Papua.
Gus Baha: Kulo gadhah santri saget moco Mu'in sorogan mek kulo, saget moco teng arep kulo niku. Itu santri pundi? Bali. Yo mbahe rodok kedonyan no, adol sate ning Madura, suwe-suwe sukses anak putune digowo, suwe-suwe dadi komunitas Muslim. Bareng dadi komunitas Muslim, ne iso ngaji ra pantes dipondokno, sedok kiri iso moco Mu'in. Piye, k jajal barokahe kedonyan iso ngislamno tiang Bali? Barokahe k tukaran, Islam menyebar terus. Setan ning i jajal posisin, woh, itu sekian kegagalan! Ternyata yang dihukumi fikih haram, songko hijrah daerah apik ning daerah elek, malah ning kono iso ngapikno daerah elek. Paham kan? Banyak Islam di Papua sekarang, banyak sekali sing ngowo wong dagang, wong ilegal logging. Ojo halal pok, ngomong cerita kok, wong cerita kok halal-halalan! Pokoke cerita kok halal-halalan! Iku Pangeran ngersakno, ngih. Mulane nopo? Pokoke wis, pokoke bumine Pangeran jembar, wis yakin. Al-bilādu bilādullāh wal-'ibādu 'ibādullāh fa-aynamā aṣabta khayran fa-aqim. Negoro negarane Pangeran, bumi yo bumine Pangeran, k ning wae entuk keapikan yo lakoni!
Gus Baha: Kamu bodoh sekali kalau bilang Amerika itu milik orang Amerika, Amerika juga arḍullāh. Papua milik orang Papua, bodoh sekali, Papua juga arḍullāh. Ibad juga 'ibādullāh, di mana saja kamu mendapat kebaikan, maka kamu enggak apa-apa mukim di situ. Saiki teng New York, kurang sekulere? Nyusok. Ono Syekh Kabbani. Sopo sing ora Syekh Kabbani? Sing tiange nganteng nate mriki kok, tiange sering-sering tengah tarekat nak Syadziliyah teng putih. Tengok, wah dadi ne ape wiridan ning apartemen, katokan cekak ngalur ngidul sit doan, resi wiridanah teng Gedung Putih, nyusok kuat. Kulo niku menangi Syekh Kabbani riyen niku. Kulo diceritani guru-guru kulo, sering nyuwun ijazah Sayyid Muhammad supados dipermudah setelah sering wiridan. Sekarang itu kalau Obama kesulitan ngadepi ekstremis, itu rembukan sama Syekh Kabbani! Dadi dulu dikuyo-kuyo, saiki dibutuhkan dijak rembukan, piye k wis Pangeran nak ngersakno? Teng uzok mas, ora wiridan ning Bantul, teng putih ribuan penganggar. Lah iya, nak cara nuruti fikih mestine salah, wong kod daerah apik metu ning daerah elek cara logika fikih, tapi Pangeran ngersakno yo baik-baik saja.
Gus Baha: Nah, sing kasus itu Swedia. Swedia itu memang merisaukan, Islam yang di sana itu nalah sing gawa pertama wong Ahmadiyah. Jadi nak dikarani nabi mok sitok, janggal, kok ndak ada Ghulam Ahmad-nya? Perkarane pertama sing gawao iku, wah iku prono iku ora kenek diceritakno. Dadi pertama sing bo Islam mriko wong Ahmadiyah. Mboten jeri? Mboten, wong Ahmadiyah. Mbok Ahmadiyah tenanus. Dadi nkne syahadate langsung ono Ghulam sinten? Ghulam Ahmad. Mirza Ahmad Ghulam? Mirza apa Ghulam Ahmad Mirza? Ghulam Mirza Ghulam Ahmad? Kok doh. Tapi mboten nerek syahadan niku to? J kok nganti jenenge detail Mirza Ghulam Ahmad. Jadi prono perkarane, pertama yang dikenal Islam ya Islam Ahmadiyah, tapi itu ndak banyak di Swedia, ndak banyak. Jadi paham k jenengan, yakin meskipun setan diceritakno koy ngono hebate, tetep Inna kaidasy-syaiṭāni kāna ḍa'īfā. Terus Allah dawuh wagilahum, ora ngarah lasuku, ora bakal setan nguasai Qur'an, ora bakal wamatiun dan yo ora bakal mampu. Artine setan ora bakal iso ngilangno Qur'an, terus iso mempengaruhi ide-idene Qur'an, mboten ngarah. Setan itu lemah sekali, Inna kaidasy-syaiṭāni kāna ḍa'īfā.
Gus Baha: Njenengan ngandel kulo soal-soal kuatir digodo setan? Yo kuatir lah, jenenge menungso. Tapi sangger a'ūdzu billāhi minasy-syaiṭānir-rajīm, wis turu ngono a wis mantep direkso Pangeran. Wis muni a'ūdzu billāh, gak usah ngapalo sing angel-angel. Misale A'ūdzu bi-kalimātillāhit-tāmmāti min kulli syaiṭānin wa-hāmmatin wa-min kulli 'aynin lāmmatin, wong s dowo-dowo malah keliru ora maknane, malah bingung. Wis Na'ūdzu billāh. Kulo setuju pendapate Abu Hanifah. Abu Hanifah ngeten, dongo sing k paham ojo woco mari repot. Abu Hanifah dibantah Imam Syafi'i, tapi kan nabi... tapi masalahnya wong awam apal malah bingung maknani barang. Wis pokoke sing wis ono gampang diapal, A'ūdzu billāhi minasy-syaiṭānir-rajīm. Wis ngono ae, usah sing dawa-dowo. Abu Hanifah iku makruh dungo sing k eroh maknane, makruh Abu Hanifah. Jadi ora usah engkek nungo sing duwowo, jebule rauh nopo? Jebule rauh maknane. Wis sing umum-um cara mazhabe Abu Hanifah, kulo cocok n dadi ora repot. Selain kulo ya malas ngapal sing dowi-dwi, mare mekruh tok pun.
Gus Baha: Kulo terusno nggih, yakin pokoke Inna kaidasy-syaiṭāni kāna ḍa'īfā, nggih. Buktine nyata mulai use kulo jenengan ditinggal Kanjeng Nabi Muhammad sallallahu alaihi wasallam, nyatane Qur'an nganti siki diapalo tiang kathah. Sing mulang Jalalain kados kulo ki kathah, sing tarekat nerek tarekat tiang-tiang kados nerek Habib Luthfi kata, nerek Kiai Asrori kathah, nerek tarekat kata. Umpama setan menang wis tuntas, ng umpama setan menang rak wis tuntas lah. Nak soal misale, "Tapi maksiat yo kathah Gus, ngene maksiat yo kathah." Lah iya, maksiat uu salahe setan l ngodo wong maksiat, engko s disalahno Pangeran yo setan, mergo wonge bari iku tobat. Lah nak ora tobat, u salahno loro-lorone lah. Nah, lah padahal ulama ilā yaumil-qiyāmah iku tetep ngentikan wong iku, angger wong mati klerek-klerek ijek mungkin pintu nopo? Tobat. Malah loro setan pas wong ape mati, roto-roto duwe ketakutan yang luar biasa. Akhire pas ape mati roto-roto wong u kepengin opo? Tobat. Dadi gampang banget tobat ning umate Kanjeng Kanjeng Nabi, pokoke bejo dadi umate nabi. Termasuk niku ciri khasi umate nabi, dienteni tobate nganti nyawa terakhir, Innallāha ta'ālā yaqbalu tawbatal-'abdi mā lam yugharghir.
Gus Baha: Allah u npo tobate kawulo selagine ung klerek-klerek. Sak-ku ngene sik mlete-mlete niku ditompo mawon pun ditompo. Ng bengi istighfar sesuk meling neh, istighfar neh beling meneh, ng iku nak ngono kakuate iku sampek suk emben iku ceritane teng hadis-hadis iku. Terakhir iku ono wong wis ora iso istighfar mug angger beristighfar esok maksiat neh. Misale wong wedok wis tukang ngerasani iku bar istighfar yo ngerasani meneh. Wong lanang tukang bodoni yo sesuk ya bodoni meneh, wis ngono wis konsisten. Biasane w iku sopan, terakhir uane ngene, "Anta anta wa ana ana." Allah jawab, "Ya abdi, anta anta wa ana ana." Gusti Jenengan Jenengan, kulo yo kulo. Jenengan ngih Jenengan, kulo ngi kulo. N wiridan paling klimak wong wis meni, "Ilāhī anta anta wa ana ana, ilāhī anta anta wa ana ana." Nggih jawabe ngoten, "Ya abdi, anta anta wa ana ana." Maksudde, Gusti Jenengan nggih tetep Jenengan dados Pangeran sagede nyepuro kulo, nggih sak kulo Kul sagede ngih salah malih, nggih nyepur malih. Lho niku hadis sahih loh, teng Kitab Muslim mboten nakalaken, niku hadis sahih. Wu hadis sahih, tak jamin sahih wonten sahih. Sampeyan woco teng Kitabut Taubah. Kulo nggih kulo Gusti, nggih balik malih maksiat Jenengan Jenengan. Tugase Jenengan ngih balik nopo no nyepuro. Suwe-suwe Pangeran ya jawab anta-anta wa ana-ana, sing k menungso c ngisamu yo keliru ngono iku. Saku Pangeran ora melok-melok keliru, sisane nyepuro wis pancen wis ngono, wis pokoke setan iku loro-loro.
Gus Baha: Mulane masyhur bareng setan iri mek menungso tobate ditompo, nangis-nangis kepengin tobat. Masyhur teng nge kitab-kitab, bareng kepengin tobat ora iso lio kecuali kudu komunikasi m Pangeran. Nkne duwe jalur mediasi, satu-satune jalan lewat Nabi Musa, mergo Nabi Musa Kalimullah, nabi sing dinas Qur'an Wakallamallāhu Mūsā taklīmā. Bareng setan nangis, Nabi Musa yo iba juga, yo wis aku tak matur Pangeran. "Yakin k kepin tobat yo?" "Yakin, ya Kalimullah, suwun kulo yakin kepin tobat." "Yo wis, tak aturo Pangeran." Nabi Musa matur Pangeran, "Gusti, piye-piye metanu makhluke Jenengan, Gusti. Niki pun kepengin tobat, kedah Jenengan ki hak tobat. Piye-piye setan u makhluke Jenengan." Akhire Allah ngendikane, "Yo Musa, tak ki hak tobat tapi ono syarate sitok, kon sujud ning kuburane Nabi Adam." Wis muki tok, san. "Mun Gustine tok i?" Enteng kan sak jane? Kandani setan, piye? "Ya Nabi Musa, yo Allah ngek tobatku!" Seneng setan. "Syarate wis sitok, kowe kon sujud ning kuburane Nabi Adam." Woh, nemtap setan! "A-asjudu lahu mayyitan?" Aku sujud mati sujud? Musa ng dasar setan, piye? Wis mat kon sujud, urip ora gelem kok malah kon sujud! Wis op mat gak gak iku ak nom syarat Nabi Musa, dasar setan tapi tahu nangis. Jangan setan ate nangis nangis. Nanti s niki kabeh teng hadis-hadis ceritno, makhluk paling sering nangis niku setan. Ngerona bani Adam sujud dekne nangis, "Kowe bejo iso sujud aku wis ra iso nopo sujud." Jadi setan u makhluk paling menderita ngih, makhluk paling nopo wis ngono digambarno ning komik elek-elek tambah menderita. Angger komik-komik gambar setan mripate sitok bolong wireng, aduh mboh roh kondi lho setan ya ora iso. Nek wong digambar elek ngono l iya setan kuat tak komikus-komikus kok ad ditekek nak gambar setan eleke gak gak karuan. Iku nunjukno nak menungso kabeh dijogo Pangeran. Kiai-kiai bendina ngenyek setan, "Awas bahaya setan, awas nyatane setan yo gak berbuat nopo." Bapak yakin pokoke setan inif.
Gus Baha: Terus Allah cerito wong sing parek setan sopo, Hal unabbi'ukum 'alā man tanazzalusy-syayāṭīn? Onun sir kabeh kuar Mekah 'alā man atas wong tanazzalu kang tumur peri sing kancane setan, tanazzalu opo setan. 'Alā kulli affākin aṯīm. Setan u senengane turun nggone wong sing akeh gore, affākin tegese akeh gore, aṯīm minor akeh dosane, fājirin akeh dosane. Nopo wong sing akeh dosane iku ora kok pedagang tukang bodoh niku jeek ringan, paling barang duno. Contone mislu Musailimah, ono sing maoco Musailamah, Musailimah Al-Kadzab wa-ghairihi minal-kahana. Setan sing akrab iku ambek wong sing ngaku nabi. Dosamu ung nganti ngaku nabi toh? Dereng toh? Aman, ya gede-gedene doso nak wong ngaku nabi koy Musailimah. Nak penerus Isa wis dwur ya, nak Jombang penerus Isa ngaku nabi toh? Nembe penerus. Ya jeek niku lah yo berat, tapi sak ngisore sing ngaku nabi niku je setan iku senengane ngancani wong sing banget salahe iku wong-wong sing aku nopo nabi, minal-kahānati saking piro-piro wong sing rod klenik rod dukun. Yulqūnas-sam'a numibak opo setan aayatin as-sam'ah ing pengrungon emesi perkoro sami'ū kang krungu sopo setan hu minal-malā'ikati saking malaikat dirungokno diperdengarkan ilal-kahānati maring piro-piro dukun. Dadi setan niku dukun iku roto-roto untuk wangsit keleme sih ko langit padahal ko setan, terus setane bisikno. Mane ken nak bar tahajud kok ono sawangane pembisik, wis anggep ae kon opo setan ko malaikat, ora mungkin wong kok wahyu wis ditutup. Ayo wis kemungkinane kok setan, setan ung ditutup wahyu l mulane ning nggone cerita I'anah iku lucu. Sayyid Abi Bakar sat kulo tak eling-eling tenan cerito nganti mati, wis matur nuwun tenan sing ngarangi anas Fathul Mu'in.
Gus Baha: Ono dua ulama debat, sing sitok narani wong bodoh ibadah luwih apik piye-piye ibadah. Sing sitok narani wong alim fajir, wong alim fasek iku luwih apik. Nak wong alim waras ditambah apik, wong alim tapi nopo fasik fajir. Sing sitok wong abid tapi bodoh. Sing siji kiai muni, "Apik alim, alim fajir piye-piye ono alime." Sing sitok muni, "Yo ora, yo apik abid piye-piye abid senajan to bu..." Terus dua kiai ini ngetes, nalah pas dites pancen wong abid diparani teng daleme niku pas wiridan. Sing abid bento pas wiridan terus diomongi ngene bahasa Arab ngene, "Ya abdi, he kawulaku, aku seneng ndok kowe. Wong kok bendino salat bendino tahajud." Yo kok gedek riyen kan omah gedek gampang, nak saiki tembok bingung kiaine saiki. "Kis tak halalno ngelakoni opo mu kowe wis tak ridani." Wonge terus bengok-bengok sujud, sujud syukur, "Matur nuwun Gusti, sesuk kulo wis bebas ora usah ibadah neh mergo wis dibebasno untuk rida." Wis keselen ternyata dekne ibadah. Walhasil, terus sing alim mau sing dukung pro wong alim sesat mau, "Hm, delok wong bodoh balamu jute kok ngono ae."
Gus Baha: Saiki marani wong alim fajir, fajir utawa fasik. Nelala pas minum ning masjid. E wong nak ngalim wong nyabu nak ora neng masjid ora legok. Dadi wong u nak ono ilmune iku maksiat, nak ora parek-parek masjid yo ora iso. Mulane kadang wong nyolong duit kas lonte, tapi nyolongi duit kas masjid, pancen uripe neng masjid pancen ya wis ngono sunahe Pangeran aneh. Kadang wong nak rod saleh ora iso maksiat ning nggon maksiat, maksiate ning nggon saleh. Ya wis ngono Pangeran kersane ngono, ya kan gak mungkin to muadzin terus ning prapatan wong wedok neloke wong jamaah ya wis ngono Pangeran, ojo geting nemen-nemen. Wis ngono mbok takokno, "Kenek opo?" Ya ora kenek apa-opo wis ngono kok. Tak mabuk ek gawao pedang sampek pahpong, jenenge tiang mabuk nge-fly. Terus dua orang tadi ngetes lagi, "Ya abdi," ngaku Pangeran, "He kawulaku, kowe iku ora isin mbek aku? Ama tastahyī minnī? Mbok yo isin mek aku, wong kok penggawane maksiat." Wong alim sing wis nge-fly iku, pedang dibedak! "Ya fulan, imu kalba fulan! K tak ulang, Pangeran u sopo? Pangeran kok omong saiki wis or ono wahyu, gak mungkin ono suarane Pangeran!" Dibwedak, untung ora kecekel, kecekel dipateni! Akhire sing narani wong bodoh luwih apik nyerah, "Lah ya wis nge-fly ngono kok uteke jeek normal." Maksud wis nge-fly ijek normal nak ngono iku, ora mungkin penge mergo cara akidah suarane Pangeran ora mungkin iso diperdengarno liyane para nabi. Lah iki mau ngaku-ngaku Pangeran, wong ora akuran nabi kok ono krungu suarane Pangeran, Pangeran gendeng logikane kan j. Lho yang bisa mendengar suarane Pangeran mok nabi, wong aku ora nabi kok krungu. Padahal setelah Nabi Muhammad ora bakal nabi, wis ora mungkin iku Pangeran s wong gendeng-gendeng iku. Dibedekne nggo pedeng, akhire bareng sepakat, "Oh nak ngono je apik wong alim fasek, piye-piye ijek waras uteke, ijek waras." Saiki ono wong bodoh tahajud untuk wangsit terus ngaku dadi nabi. Lah ternyata cerita iki saiki bener, aku bareng roh cerita Jombang u bener ceritane anak, bahaya tenan ngono l mane kulo alhamdulillah Mustofa termasuk ngalim. Dadi mas yo tahajud terus insyaallah ora entuk wangsit nik, tapi nak sekali untuk wangsit yo terus ora ngaji terus kulo sak ngisore toh. Lah dekne nabi, ulama kudu nyucup mulane sekunane kuno.
Gus Baha: Iku angger setan mesti manfaatno perangkat ibadah. Dadi sawangane ibadah sakral, jebul ngletek sesat. Mulane kulo suwun wis ibadah sing biasa sing pook fardhu 'ain u sing lakoni tenan. Tahajud ne lagi senang Pangeran tenan yo lakoni, tapi timbang tahajud ng gremang-gremeng tahajud wis wis pokoke diatur lah. Pokoke sing happy, fa-innallāha ta'ālā lā yamallu ḥattā tamallū. Nabi Allah iku ora bosen nganti kowe nopo bosen. Mulai usakno ibadah iku happy sing seweneng. Kulo nak tahajud ngih kalih rakaat kulo witir bertahun-tahun ng sak rakaat, anut Sayyidina Utsman nak witir mok sitok. J-witrun yuḥibbul-witr, gak telu ono ganepe barang siji wis karuan ganjil j, mergo telu iku ono loro ono siji. Sayyidina Utsman u nak itir mok sitok, kulo alhamdulillah anut niku. Sampeyan ojo anut kulo, tapi sitoke Sayyidina Utsman niku khatam Qur'an! Lah iku sing mar keselah kulo mboten ng kulo anut sitoke mawon, pokoke anut sitoke tapi kulo nate khatam Qur'an falat nate pokoke penting wis tahu. Kulo nate khatam Qur'an falat nate ora usah makmum, wis pokoke dewean nate ngung tahu kulo. Kul naate wis wis berak anut sitoke mun naate wis piye-piye, wis naate pisan-pisan moo. Dadi paham gitu, terus ibadah niku repot. Setan nu paling seneng manfaatno saranaan opo ibadah, manane tiang niku kudu yakin pokoke kowe ora bakal ono nabi mergo laa nabiyya ba'dī. Ijma'e ulama sak duno ora bakal ono nabi sakuse Kanjeng Nabi Muhammad sallallahu alaihi wasallam. Lah ciri utama nabi iku untuk wahyu sako Allah, saiki wong akeh ngeraso untuk wahyu berarti ngerasao dadi nabi. Ikut pastikan sing bisiki iku setan utawa menungso ndelik wau sing bedo wau iku gawakno pedang kok mlayu nggih, gawakno pedang nopo. Wong teng daerah kulo riyin ono maling-maling sukses gara-gara ngoten. Dadi wong sing duwe omah ditotok bareng dibuka u pocong, bareng sing duwe omah kaget ono kancane sing mlebu nyo... nyolong. Jebule ora pocong tenan, yo pocong maling. Lah meno wangsit iku meno ngono iku, pocong ngono iku mau yo mungkin wong zaman akhir wis mungkin kabeh ngeri, ngeri. Mulane kowe yakin 'ainul yakin mera bakal ono nabi meneh, berarti ora ono bakal wahyu meneh. Setan iku turun 'alā kulli affākin aṯīm, mergo penggae setan iki lho yulqūnas-sam'a, nopo yulqūnas-sam'a? Eling-eling sifate setan nopo yulqūnas-sam'a, senengane membisikkan sesuatu ek kekasihe, kekasihe sing rodo dukun. Jadi setan pancen membisikkan seakan-akan kuping kita, telinge kita dengar, "Kowe iku saiki wis bebas, kowe iku saiki saleh maksiat mang." Seakan-akan dengar, yo krungu tenan ya ada suara betul. Paham nggih? Termasuk sifate setan yulqūnas-sam'a, eling-eling. Dadi ya mungkin wae ono wong ngaku nabi, mungkin maksude ya mau mergo ono yulqūnas-sam'a. Tapi cara kowe ngalim, mas gendeng lah je iso medak nggo pedang.
Gus Baha: Wau sing wa-akṯaruhum kāḏibūn, iku goroh kabeh yadumūna sing ngumpulno sopo sayatin masmū'i maring sing dirungokno kaḏiban kiḏban ing goran kang akeh. Wak-on-h-iki wana-ono-h-iki, semua kedigjayaan setan iso macam-macam sedurunge yen den alang-alangi sopo as-sayāṭīnu pir-pir setan minas-samā'i saking langit. Tapi lahire Kanjeng Nabi niku setan kabeh dibu dibui. Wa-annā lamasnas-samā'a fawajadnāhā muli'at ḥarasan syadīdan wa-syuhubā. Wa-annā kunnā naq'udu minhā maqā'ida lis-sam'i fa-man yastami'il-āna yajid lahu syihāban raṣadā. Periodene Kanjeng Nabi, nak ono setan munggah niku diantem lintang. Dadi intine siki setan relatif geblek jare kyi sing nerus-nerusno tapi ora eruh kitabe. Tapi kulo bolak-balik krungu kyi guru-guru kulo dawuh ngono, setan sing cerdas niku sakuse ngekses langit, bareng ngakses langit diantem nopo bentang niku terus goblok. Bareng goblok jare dadi gendruwo, mulane gendruwo iku setan sing wis goblok. Bukti nak goblok milih wit kok wit pring, ora akeh rine to ah? Milih wit-wit apik cemoro kenek l milih kok wit opo ing w saking gobloke mergo kantem opo lintang lintang, terus akhire geblek. Mulane wong nak geruo iku ilange yo suwi mergo wis geblek, ilmune ngilangu mocone suwi dadi ra ilang-ilang jare kiai-kiai ngoten. Dadi jare gendruwo iku setan sing wis idiot mergo wis dikantem nopo lintang lintang, percaya takoi kapan-kapan nak ketemu takoi. Tapi nang deso desa cerita macem-macem, tapi nak jare wong desa-deso ora jare gendruwo iku menungso kalah upyuk terus dadi gendruwo, ruh seneng nak ono cerita kalah upyuk terus dadi apa geru. Tapi kulo rodo setuju sing pertama, dadi gua iku setan sing wis nopo wis geblek mergo kantem nopo ketoke inggih. Wong kulo sering nggih pokoke geru teng daerah kulo nu sering wonten, nggih teng nggih kathah sing ngertos to ngiku rondok kemenusan. Dadi kathah sing roh, kulo lah ya ora pati wedi sering diceritani ger duwe ya tak omongi ngono tonggo-tonggo, "Guser ngen iku wis gak bahaya iku wis geblek iku." "Lah Jenengan kok eroh?" "L wong alim ora eroh yo roh ae, takokno kono priksakno." Manggon kok manggon pring, senane teng putih pring pring kok akeh rine. Umpama dekne ra geblek kan yo iso milih nggon sing luwih apik kenek manggon kok opo, jadi kenek-kenek rine ora angel kabeh ya mergo wis nopo geblek w. Dadi paham ngih, dadi kedikjayane setan kados Barseso macam-macam, piye-piye mergo ora umate Kanjeng Nabi saiki alhamdulillah. Padahal Barsesa kan ceritane kiai iso miber, muride wis widak iso digodo setan. Lah saiki ning umate nabi, kiai musola wae ora kegodo setan aman, nyantate mati yo aman yo apik husnul khatimah alhamdulillah. Berarti yo kondang tenan, umate nabi iku kondang tenan aman, aman.
Gus Baha: Wasy-syu'arā'u, pir-piro tukang siir iku yattabi'uhumul-ghāwūn. Alun pir-iro sing sesat firih sirear fakul ngucap sri sunatinar lanumuna wong sing diin kabeh sing ora bener kabeh. Dadi wong Arab iku apik-apikan syiir syiiran uu omongan ngelantur omongan nopo ngelantur. Alam tara, ora ngerti siro, tak alam tegese ora ngerti siro annahum, sak temene tukang siir fī kulli wādin, saben-saben jurang, maksude jurang mriki u ranah-ranah ranah omongan l, min awdiyatil-kalāmi sing pir-piro jurang omongan, omong sak omong diplintir wa-funūnihil werna-wernane kalam. Yahīmūn, iku podo nopo nggih bingung utawa podo nerusno sopo wong akeh, yumdūna tegese nerusno sopo wong akeh fa-yujāwizūna mko ngeliwati sopo wong akeh al-ḥadda ing bates, mathan khale zaman ngeleme wa-hijā'an lan zaman ngritike. Dadi penyair k siki i jurnalis, nak seneng wong yo sundul langit, nak wis menghujat yo entek ngamek nek wis menghujat nggih nopo. Wong Arab nak ngenyek wong elek u kabawlin nakarat had, koy tletong garing sing dicocoki pitik. Dadi wong nan rai kok kabawlin nakarat had, raimu l koy teletong garing sing dicocoki pitik, koy teletong wis elek ijek sing cocokoli pitik, wong Arab penyair-penyair l parah iku. Wong Arab riye niku zaman nabi nganti sak niki niku pancen paling pinter nyair, dadi nopo nak gawe perumpamaan iku luar biasa. Terutama jenenge Ma'arri penyair paling terkenal kan Ma'arri, terus Abu Nuwas istilah enak cara Arab, terus Farazdaq terus ya banyak lah. Kulo kan sering belajar syiir juga w pancen luar biasa. Ora ono penyair sak uno kados Arab modele nak ngomong iku provokatif, mulet di misal ngeten ngih, syair yang dalam dunia sufi misalnya, yang ini yang syair baik karena nanti itu ada istisna:
Raqqaz-zujāju wa-raqqatil-khamru
Fatasyābahā fa-tasya-kalal-amru
Fa-ka'annamā khamrun walā qadahu
Wa-ka'annamā qadahun walā khamru
Dados kebenaran sejati itu ibarat kayak gelas yang diisi air sangat putih sekali. Seakan-akan air tanpa gelas atau gelas tanpa tanpa air. Jadi mereka nak bayangno kebenaran sejati itu sebetulnya gelas yang bersih itu ada airnya, tapi saking sudah menyatu seakan-akan gelas tanpa air atau air tanpa gelas tanpa gelas. Wong Arab nak gawe perumpamaan wuh kok iso maksudde iku wong Arab. Jadi memang yo seperti itu, wong Arab diomong song maknanya itu luar biasa iku wong Arab itu disebut penyair. Mulane riyen nopo khalifah-khalifah niku senengane nggih kados Barzanji, Diba', oh nak ngelem nabi sundul langit, tapi itu bagus kalau itu yang kalau itu yang positif nggih, kalau itu yang nopo positif jadi nopo ngih ngoten niku lah. Pokoke wa-annahum lan temene penyair yaqūlūna, ngucap sopo penyair misale fa'alnā ngakon jebu perkal mā lā yaf'alūn, kang ora ngakoni wong akeh maknane s wong akehina. Illal-laḏīna, kecuali wong akeh āmanū, kang iman sina wa-'amilu, lan ngakoni sop allad pir-piro ngamal saleh minaṣ-ṣāliḥāt. Dadi penyanyi ut penyair yo ono sing bener wis kunane kuno ono sing bener.
Gus Baha: Mulane kulo ditaki tiang bingung, "Gus, hukume iku piye hukume organ?" Pokoke alat malahi iku hukume yo hukume yo hukume nak cara fekih kan alat malahi iku kabeh haram yo haram, gitar haram. Tapi sing muni haram iku senengane yo nyetel selawatan sing ono organ-e, mergo selawatan sing terbangan tok kadang kuping yo yo rusak tenan. Dadi sing muni haram yo kok seneng rungokno Haddad Alwi? Misale ngungokno sopo lah, penyair Sulis, padahal ono nopo pancen angel. Makanya banyak ulama teng Indonesia terkenal, ada kiai terkenal top senengane main nopo organ nggih terang-terangan wong teng ruang tamu tapi wong keramat yo tetep ora jatuh wae. Karena alat malahi itu cara Ibnu Hazm pancen bingungno, cara ulama fikih alat malahi itu haram semua apalagi gitar karena syi'arul-fasaqah itu sudah jadi simbol orang fasek kan ya ora pantes toh wong serbanan jobahan ngarep masjid terus main opo gitar gitar, senajan toh nyanyi Ya Nabi Salam 'Alaika tapi wong kan kudu guyu kan? Tapi nak ora ketok iku terus ra poo yo wau koy musik-musik sing selawatan kan nganggo organ nganggo gitar, tapi kan gak ketok mripat disetel ning masjid ngono yo kok ora poo ngenteni pengajian. Dadi menungso gampang bodonane, angger haram terus ketok ngono ya wis lah. Menungso iku angger ketoku terus koy enak, koy iwak pitik ngoten l. Wong ya iwak pitik u mangan kotoran cacing yo dipang, kadal yo dipang, tikus bosok yo dipang sing mangan pitik bareng dadi pitik ngo wis disembelih ya wis. Terus saiki lemune pitik mergo daginge sopo? Daginge kadal kodok tikus tikus. Tapi nek dadi pitik nu bolak-balik neliti neliti trike setan, kulo gak ada Kitab Makayidus Setan wis tak sinaoni trike setan mulan aku duwe trik kanggo ngelawan noo aku duwe rondok bolo wis akrab wis rondok bolo nob akrab. Setan iku misale ngeten nggih, niki cobane wong alim sampean mong alim ngono angel k misal khusyuk, kemudian khusyuk ini anda anti perempuan. Ketika anti perempuan itu setan godok anda sampai janggal, ketika wong kok katut rondo katut wedokan klimake iku kowe janggal mek Nabi Sulaiman, suwe-suwe janggal m Nabi Muhammad sallallahu alaihi wasallam. Nak wis ngene iki apike k desahu paling gak gak kowe sadar nak seneng wong wedok iku normal, puncake nadekno iman nak poligami iku normal. Ya wis ngono tok setan barno. Mulane Sayyidina Umar takoi, "Apa anda punya syahwat?" "Punya." "Apa anda ingin menghilangkan?" "Enggak. Tapi s penting aku ora zina." Kok saget lah anak aku syahwat mung wedok berarti ora diitung ninggalku zina ora diitung ibadah. Kayy aku ora sawah ambek wit ambek watu ora diitung, wa Umar zina ambek watu ora zina ambek nopo wit. Mulane ben s penting aku zina, ini perlawanan wong alim terhadap setan. Setan pintar.
Gus Baha: Mulane ora ono ceritane nabi dibantah wong beli, sing bantah nabi mesti wong khusyuk. Rot- wong alim gedeng wong khusyuk. Paham iku tak silsilah k wong khusyuk iku wong tau bantah nabi, ora ono ceritane sahabat beling bantah nabi nek sahabat khusyuk bolak-balik kne duwe standar. Wong alim ora bakas duno, wong alim kudu adil. Tokoh iku kudu sempurno, padahal nabi iku menungso, menungso iku kepengin sempurno wae ono korbane. Tak baleni malike, menungso kepengin sempurno wae ono korbane. Misalnya begini, tak contohno yang kasus nyata rungokno sing khusyuk-khusyuk ben tobat, nah tobat kono bu neroko paham neroko yo lego nopo. Kanjeng Nabi niku gadah saham kathah bak gadah bagian kat iku Aqra' bin Habis itu tiang sing nembe Islam, ada beberapa orang yang baru Islamung tenan. Orang-orang yang baru Islam ini dibagi banyak, zaman disik ceritane sampai dibagi mainal-jabal gunung Mekah wis cilik-cilik, terus mabainal-jabal nak narani wedus saking ak nopo mabainal-jabal-an. Riyen niku ning nggone Saimah dilengon angger wedus kok benal-jabal-an berarti kaya raya. Ya sing orang Ansar yang lama sekali tidak lama sekali bela nabi ngerumat nabi ini di tahun sepuluh mun tahun sanga sepuluh gak dikio k nabi orang Ansar nggih tenang mawon. Wonten tiang sing ghairul-'aynayn mripate cekung terus kaṯ-ṯul-liḥyah yooten wong ning hadis-hadis sahih diterangno kaṯ-ṯul-liḥyah ya jengoten, oleh muni iku sanger, "Idil ya Muhammad!" Matk iku sing adil! "Wong sing kangelan mbok bagai kok sing anyaran lagi Islam bagai." Nabi masih dingin masih masih, "Akun adil nabi nak aku adil terus sing adil sopo?" Nabi masih santai. Sayyidina Umar, Sayyidina Khalid bin Walid pas itu ada Umar ada Khalid bin Walid manten-manten perimanis, pikirane, "Kulo pateni ya Rasulullah!" Jare Nabi, "Jangan," kata nabi. Padahal asin Khalid yo punya kejanggalan yang sama, hampir semua Ansar ya punya kejanggalan yang sama tapi mereka husnudzon yakin nak nabi itu tidak salah. Wis akhire tiang niku keluar, ini sebagian riwayat ngene Fathul Bari Abu Bakar disuruh bunuh, "Ya Abu Bakr," bareng diparani bakar wonge pas salat, "Innahu yuṣallī ya Rasūlallāh." Matur nabi neh, kon "Uqtulū! Pateni!" Innahu yus sampai tiga kali itu meskipun riwayat itu tidak tsābitah tidak meyakinkan, tapi yang jelas semua sahabat usul supaya orang itu dibunuh termasuk Umar termasuk Khalid. Tapi nabi ngendik wong ongir anak turun sing senengane moc Qur'an tapi tau Islam masuk dadak panah sing keluar busur itu nak akan kembali ya itu tadi karena orang-orang khusyuk itu punya standar kesalehan dan dan mesti sepihak rasa khusyuk nemen-nemen.
Gus Baha: Nak khusyuk dadekno narani wong lio salamu, nak kowe tahajud dadekno darani wong turu kebo-kebo men tura-turu ae lereni paham to. Poso dalil minggu, wong amen mangane koy kebul mek ngomentari wong mukmin ganjarane je akeh. Wong mukmin sing mbok koment wong mereka sing ra poso mergo anut sunahe nabi, nak sunat oleh ditinggal lagi ngelakoni ilmu mbok tentang paham nggih iku wis dhuwur ilmune paham nggih. Wong sing ra poso iku lagi ngelakoni ilmu manen nak sunat oleh ditinggal, ditinggal kan berarti lagi opo ngelakoni ilmu. Podo ae sing salat sing posa sunat yo ngelakoni ilmu nak dilakoni ganjaran, sing ninggal yo ngelakoni ilmu ya iku nak sunat oleh ditinggal, ditinggal mane rata-rata wong alim ninggal sunat mergo niate ngelakoni ilmu. Mulane bahaya wong ngalim nemen-nemen iku yo bahaya perkarane yo rodok kaco tenan rodok kac. Kulo n duwe konco disik khusyuk kulo riu sering ibadah sunat bareng mondok siki mboten, mergane o ngertos niku sunat ah ya malah repot niki ung ono tenan. Tapi kunane kuno pancen Abul Hasan Asy-Syadzili niku ngandani murid-muride ngoten, nak ono maksiat on aurat wisar kirun minatin aurat maksiat ora usah tambahi wis akeh l eleng-eleng. Maksiat sing nadekno kowe sopan luwih apik timbang taat sing dadekno kowe nopo sombong. Dadi kulo bolak-balik cerito teng mriki, ono wali iku mergo nak salat tau ningo masjid tapi dadi wali. Sing saf awal ora dadi wali, wali mergo saf awal men nuntut fadilahe saf awal awal sing tau mlebu saf dadi wali takoki Pangeran, "Kenek opo cow tau ning saf awal?" "Isin Gusti, kulo sing kotor mlebu daleme Jenengan. Wong kula umpama kalian raja mawon ra wani masuk dengan pakaian kotor, mosok tenteme Jenengan kulo wong kotor, mulane kulo salat teng jawi." Lho gara-gara ngono malah dadi wali, piye k jajal ya jajal wis ne kedarani nak diarani gedeng imame, akhire wong wis tafsire pit. Oh sentimen sentimen males, mulane wong kudu ngalim berarti nak ngarep yo fadilahe guri fadilahe kulo kadung ngalim. Ngarep unuk fadilah, guri untuk fadilah wis kadung bener wis kadung bener wis oleh mbok irias ora iso kowe nak niru-niru jenenge iku bajak ilmu, bajak wis repot nyalahi undang-undang nopo. Dadi setan iku goblok ng tak eling-eling nggih, tak elingno malik setan iku yo goblok mergo perjanjian Pangeran mok ngitung ngarep nguri kiri kanan iku mau aidihim teruse ngarep riahumid. Terus Pangeran ngendikan inakai Sultan, Pangeran ngendikan sing kawulaku tenan sing kabeh sebab aku ngelakoni opo-opo sebab aku iku kowe ora iso nguasa mek Kanjeng Nabi dilawan tenan setan.
Gus Baha: Setan iku loro tenan dongo Sayyidul Istighfar loro tenan. Dongo Sayyidul Istighfar ii apalo tenan, normale k ya apal k are apal berarti sombong dosane akeh kok ora apal dongo Sayyidul opo istighfar iku wong sombong, justru dosane akeh wajib apal. Dadi nak nyorak-nyak kudu seduk wong nyorak-nyek ora duwe no dungo Sayyidul Istighfar ngeten, "Allāhumma anta rabbī lā ilāha illā anta khalaqtanī..." piye-piye kulo maksiat niku sebabe kulo wujud Gusti, mgo ora wujud yo ora maksiat. Mulane dikihal tak wis kadung Jenan gawe resikone ono yo beling barang wis kadung ono, wong kadung ono yo diutang barang wong kadung ono wa-ana 'abduka... nopo 'ahdika kulo nggih kepengin nepati janji Jenengan nggih semampu kul abū'u laka bi-ni'matika. Sak keliru-kelirune kulo tetep beto nikmate Jenengan yaiku nikmatul-ījād barokahe wujud kita nyekseni kekuasaane opo, termasuk barokahe wujud kita iku nak wis doso iku duwe wedi mek Pangeran. Iku Pangeran seneng ono wong kok nak bar dosa wedi Pangeran seneng, berarti kan ijik nyakoni Pangeran wujud munggoke pki kan r wedi baroke k pki nak berdoso wedi wedi tok wis nadekno despura. Ora usah istighfar syukur-syukur istighfar wedi tok iku wis nadekno mane sebagian riwayat Hadis Muslim iku, nak ono kawulaku doso pokoke syarate sit nkneu ngerti anallāha rabban yaghfiruḏ-ḏamba wa-ya'khuḏu biḏ-ḏambi, syarate wong pas doso roh nak Allah iso nyikso iso nyepuro ngo tok wis dadekno disep. Nggih syukur-syukur gelem istighfar tobat ora butuh istighfar nggih, kadang tobate wong medit istighfar tok ora sodqoh padahal kadang di mari tompo Pangeran iku sodqoha. Aku ora pati setuju gerakan istighfar iku rond medit biasane wong manane wong alim iku rond ane. Kulo bantah tiang, "Gus jenek istighfar ti cocok kowe rasane dadi wong alim." Tak omongi ngono, kadang-kadang sing dimaksud istighfar teng Qur'an maknane to ono mukafir ono nopo mukfir, mukafir u sing lebur dosa. Mulane ono ceritane ning Qur'an, satu kesalahan kon istighfar u jarang. Misale wong melanggar sumpah fa-kaffāratuhū iṭ'āmu 'asyarati masākīna, kon ngekei mangan sepuluh wong miskin, mergo nek istighfar tok iku ora ono untunge. Justru barokahe kafarah iku salahe wong dadi barokah. Wong langanggar sumpah aturan l wong salah repot mulah mun kaji ifrad tamat apik, tamat Mbah Mun kaji kajit mer usahar. Nak kaji tamat wong bayar dam, saiki berapa ribu santri sing barokahe dam ngand ono spesialis dam jenenge nopo pang dam panglima nopo dam lah sampeyan kok ora sugih pi. Tak ceritane kulo n duwe konco kat, angger ruahu ning Mekah niku sangu nuu rong juta biasane utang kanca-kancane sepuluh juta yo wis rai-rai ngono yo gayane kaji. Tapi tak takok, "Kowe kaji tenan?" "Mboten, pakane haram tok tapi tau kaji." Jare merga wedi kelir C sangu Ruto. Misale wedus iku mbok kulak k Afrika mboh kucing gede ya ora erus pokoke wedus niku, wedus niku regane iku mok wolu ratus sangang ratus didol mek wong haji-haji senilai Ruto wadi piro seratus persen kan. Lah iku taruh saja saya badi misale limang ratus ribu limang ratus ribu sew nak bank wedus seratus, se juta nggih juta se juta nak rong juta, wah niku akhlake elek kabeh pun.
Gus Baha: Kulo nate diceritani ketua KBIH ini kisah nyata, w iku senengane nelepon ketua KBIH mke rombongane sukakno kulo ketua KBIH, bareng tok Mekah ternyata diakno wong lio wis ap dipapak wis ora sido perkarane ora ngekekno nopo jemahe. Terus saja misale ketua kulo ketua KBIH rong rongatus jamaah, Gus Hafif di K Mansur di rongatus enematus nak kecekel kabeh kan limangatus ribu pengin. Lah akhirnya kiene rodok beling, "Oke ya piro silsilahe wis panjang akhire k naluk ya wis ya cara aku car oleh wae wong mergawe kok ora oleh." Ndak iki cerito betapa barokahe wong salah, barokahe wong salah. Nak cara Fathul Mu'in kan gak menangi wong mergawe dam, Fathul Mu'in kaji iku apik ifrad mergo ifrad iku ora ono dam iku jabrī. Berarti nak ifrad ora ono kholal, tamattu' iku elek perkarane ono dam, nak ono dam berarti ono kholal cara pikirane Fadul. Tapi nek cara mun cara ulama siki salah ditamattu' aneh-aneh wae, medit dalil-dalilan perkarane wis barokahe tamattu' iku dan memang nyata sebagian sekarang orang ifrad itu mergo medit koy wong istighfar mergo medit medit. Kadang wis ngerti cerita-cerita ono Bahram Al-Majusi disepuro dosane mergo sodqoh ning yatim, ya wis ngerti ono wong zina bolak-balik disepuro dosane mergo sodqoh. Tetep ae nkne milih jalur istighfar, istighfar nak berlebihan mesti faktore medit medit pak ngih. L i mulane yo men tak wong alim wis pokoke kulo n istighfar yo biasa wae yo istighfar tapi gedekno sodqoh, piye-piye kafarah ning Qur'an paling sering disebut iku sodqoh meskipun istighfar yo penting delok salahe opo ning Qur'an sebut. Mateni wong merduane iku sosial, mlebu suargo lewat dalan sing menanjak fakkū raqabah disebut merdek budak, ngangan wong yatim an yatīman dā maqrabah sing disebut mesti sosial ya. Tapi wong sing senang istighfar iku mati wani dalil kay kul, meskipun kita ndak mungkin kan anti istighfar tapi bahaya kalau berlebihan, tuatir saya ada gerakan medit masal ono gerakan medit masal masal. Misale ono wong atine elek diobati kenek atine elek, misale ono wongalui elek seneng pan seneng nak lagi anti anti Pangeran gimana kenapa wong sing elektri urip mulk tau gerakan piye carane miskin itu di situ gak pernah diunsurkan kurang posil moten enten yo oke. Anda poso dalil oke, tapi k o berkeyakinan hanya dalail iso madangno ati madangno ati sing disebut Qur'an ikrāmul-yatīm. Nak dalalail dalil ae wis niat ibadah selesai, tapi nak k padang ati syarat sing disebut Qur'an iku ikrāmul-yatīm kalim, nganti ono wong atine elek mergo kurang ikram ning cah sekali lagi pendusta agama wong ninggal isfar tapi sosial diarani sehingga kita harus yakin istighfar ya penting sosial ya penting. Cuma nak ono tren medit kita yang kita kritik istighfar nak ono tren apa nak ono tren medit loh nggih ngih paham ngih. Tapi nak ono tren ati atos cerita kritik yo sosial sosial itu sing ngelakoni malah lsf biasa no ls ls ya. Tapi apapun itu kita harus pokoke angger Allah dawuh kita imani, Allah dawuh istighfar penting ya kita diarani penting, sosial penting kita diarani nopo penting ya dilakoni mesti wis dilakoni. Zakat ora usah ngenteni setahun, ng rezeki sanggep ae sing rolas setengah we Pangeran toh, wae Pangeran ora kudu mekno wong liya. Bojomu yo statuse fakir, awakmu dewe fakir, anakmu yo fakir. Senengan pikiranmu terus rak dinggo wong lio gusto piambak ra cukup, lho wong dikekno wong fakir yang terdekat yang terdekat ya diri anda gampang agomo iku gampang l rumangsamu piye agomo yang nopo.
Komentar
Posting Komentar